Promovendus Tim Claerhout doet onderzoek naar korstmossen. Een korstmos is een schimmel die een samenlevingsverband aangaan met een alg en/of bacterie. Korstmossen zien er uit als (kleurrijke) vlekken op een boom of op de stoep en ze groeien vrijwel overal. Ze vangen vervuilende stoffen en CO2, en zijn graadmeters voor de luchtkwaliteit. Er zijn al 111 soorten korstmossen gevonden in de Hortus botanicus Leiden. Voor wie er een paar wil bekijken, zette Tim een route uit langs tien algemene korstmossen. Neem de plattegrond mee bij de entree.
Korstmossen in de Hortus
Muurschotelkorst (Protoparmeliopsis muralis)
Muurschotelkorst is een bladvormig korstmos die groeit op steen. Als je van heel dichtbij kijkt, zie je de bladvormige lobben aan de uiteinden. Geen wonder dat ze pas in 1867 als schimmel werden aangeduid.
Groot dooiermos (Xanthoria parietina)
Groot dooiermos is een bladvormig korstmos dat groeit op bomen. Deze soort is geel door de stof “parietinezuur”. Deze beschermt de alg tegen schadelijke UV-straling. Daarnaast geeft deze soort weer hoeveel stikstof er in de lucht hangt, net als vele andere gele korstmossen. Aangezien ze geen wortels hebben, moeten ze al hun voeding uit de lucht halen. Korstmossen die enorm van stikstof houden groeien logischerwijs in stikstofrijke plaatsen en omgekeerd.
Sinaasappelkorst (Calogaya pusilla)
Sinaasappelkorst is een korstmos die in het midden korstvormig (verweven met de ondergrond) en langs de randen bladvormig is. Deze groeivorm noemen we placodioïd. Let op de ronde oranje schijfjes in het midden. Dit zijn de apotheciën, waar de schimmel van het korstmos zijn sporen vormt.
Gelobde poederkorst (Lepraria finkii)
De gelobde poederkorst is een poedervormig korstmos die op zowel bomen als steen groeit. Deze soort toont mooi aan hoe obscure vlekken vaak korstmossen zijn.
Korstmosvormige vlekken op Amorphophallus
De vlekken op deze Amorphophallus lijken wel op korstvormige korstmossen, maar niets is minder waar. Deze plant vormt één groot blad, maar wil vermijden dat het snel opgegeten wordt door planteneters. Het korstmosvormig patroon zorgt ervoor dat het lijkt alsof de plant houtig is. Een mooi staaltje mimicry.
Hamsteroortje (Normandina pulchella)
Het hamsteroortje heet niet voor niets zo. De kleine schubjes lijken inderdaad op de oren van een (wel zeer kleine) hamster. Deze groeivorm noemen we schubvormig. Het is een soort die het liefst groeit in vochtige bossen en parken net als de Hortus.
Gewoon purperschaaltje (Lecidella elaeochroma)
Het gewoon purperschaaltje is een korstvormig korstmos dat groeit op gladde schors van bomen. Als de boom ouder wordt, wordt de schors grilliger waardoor deze soort uiteindelijk verdwijnt. Door de groei van de boomstam heeft deze soort vaak een horizontaal ovale vorm.
Stippelschildmos (Punctelia spp.)
Stippelschildmossen zijn een groep bladvormige korstmossen die op bomen groeien. De witte stippels waarnaar ze vernoemd zijn, noemen we “pseudocyphellen” en staan in voor de uitwisseling van gassen zodat de alg aan fotosynthese kan doen. Tijdens dit proces wordt CO2 omgezet in zuurstof en suikers. Een deel van de suikers wordt aan de schimmel gegeven als beloning om de alg te beschermen.
Eikenmos (Evernia prunastri)
Eikenmos is een struikvormig korstmos die op bomen groeit. De wetenschappelijk directeur van de Hortus vond dat stedelijke individuen eerder grijs zijn, terwijl die op het platteland eerder groen zijn. De groene kleur komt door de aanmaak van “usneïnezuur” die het korstmos beschermt tegen vraat van o.a. slakken. Aangezien er minder slakken zijn in de stad, is er minder bescherming nodig. Het gevolg is een grijzere kleur.
Bekermos (Cladonia spp.)
Bekermossen zijn een zeer diverse groep korstmossen die op bomen, steen of volle grond kunnen leven. Ze vormen enerzijds bekers, waar vaak apotheciën op groeien. Door iets hoger te groeien, kunnen de sporen uit de apotheciën makkelijker met de wind meegevoerd worden. Anderzijds vormen ze kleine schubjes. Zoek in de kuip eens naar enkele exemplaren van bekermossen. De kans is groot dat je “frietzakbekermos” (Cladonia humilis) vindt. Nederlanders boven de Maas noemen het soms liever “patatzakbekermos”. Voer voor discussie.
